Terminy używane przez Poradnię Psych-Pedag.

Słowniczek terminów używanych w opiniach i orzeczeniach wydawanych przez poradnie psychologiczno- pedagogiczne.

A
analiza i synteza słuchowaanaliza słuchowa to umiejętność dzielenia zdań na słowa, słów na sylaby i głoski, zaś synteza słuchowa to umiejętność składania zdań z wyrazów, słów z sylab lub głosek. Umiejętność analizy słuchowej jest podstawą pisania (aby zapisać wyrazy trzeba umieć wydzielać ze zdań wyrazy,
a z wyrazów sylaby i głoski). Umiejętność syntezy słuchowej jest podstawą czytania (aby przeczytać wyrazy trzeba umieć złożyć słowa z sylab i głosek).
analizatory – umożliwiają odbiór bodźców z otoczenia, w odniesieniu do umiejętności czytania i pisania mówi się o trzech analizatorach: wzrokowym, słuchowym i kinestetyczno-ruchowym.

Analizator składa się z:
- receptora odbierającego bodźce, charakterystycznego dla określonego narządu zmysłów (oczy, uszy, mięśnie),
- drogi nerwowej doprowadzającej impulsy do odpowiednich obszarów mózgu,
- odpowiedniego ośrodka w mózgu, w którym zachodzi analiza i synteza, różnicowanie itp.

analizator słuchowy = percepcja słuchowa – umożliwia odbiór bodźców z otoczenia (dźwięków, mowy). Jest związana ze słuchem fonemowym orazumiejętnościami fonologicznymi (analiza i synteza głoskowa i sylabowa – rozkład wyrazów na głoski i sylaby oraz ich scalanie), a także pamięcią słuchową; zaburzenia tych funkcji są związane z nieprawidłowym działaniem analizatora słuchowego i mogą objawiać się: trudnością odróżniania podobnych głosek (np. z-s, g-k, d-t), trudnościami w dokonywaniu analizy i syntezy głoskowej słów oraz opuszczaniem lub myleniem liter, końcówek wyrazów, przestawianiem liter, trudnościami w zapisywaniu zmiękczeń, różnicowaniu głosek i-j, kłopotami w pisowni wyrazów z utratą dźwięczności oraz nieprawidłowym różnicowaniem ę-en-em, ą-on-om.
analizator wzrokowy = percepcja wzrokowa – umożliwia odbiór bodźców „wzrokowych” z otoczenia. Obejmuje analizę i syntezę wzrokową materiału konkretnego (obrazków, kształtów) lub abstrakcyjnego (teksty, zdania, wyrazy) oraz pamięć wzrokową; zaburzenia tych funkcji związane są z nieprawidłowym działaniem analizatora wzrokowego i mogą objawiać się: myleniem liter o podobnym kształcie (a-o, l-t-ł, m-w-n), myleniem liter podobnych ale o różnym kierunku (b-p-g-d, m-w, n-u), gubieniem elementów graficznych liter (ogonki, kreski, kropki), błędami typowo ortograficznymi z ó-u, rz-ż, h-ch.
D
deficyty rozwojowe – inaczej dysfunkcje rozwoju psychomotorycznego – opóźnienie rozwoju psychomotorycznego, wolniejsze tempo rozwoju określonych funkcji. Mogą mieć różny zakres.
parcjalne zaburzenia – obejmują większy obszar czynności, np. opóźnienie motoryki ciała, rąk i rozwoju mowy,
fragmentaryczne – obejmują mniejszy obszar czynności – tylko motoryki rąk, tylko mowy czynnej.
dysfunkcje - zobacz: deficyty rozwojowe
dysleksja – w wąskim znaczeniu to trudności w czytaniu występujące u dzieci z normą intelektualną, u których wykluczono zaniedbanie środowiskowe i dydaktyczne oraz istotne wady wzroku i słuchu. Trudności te spowodowane są deficytami rozwojowymi. W szerokim znaczeniu określa to samo, co dysleksja rozwojowa.
dysleksja rozwojowa - zobacz: specyficzne trudności w nauce
dysgrafia - to trudności w poprawnym pisaniu pod względem graficznym, czyli tzw. „brzydkie pismo”. Dysgrafia nie wynika z opóźnienia rozwoju intelektualnego, można ją rozpoznać u uczniów, u których wykluczono zaniedbanie środowiskowe i dydaktyczne.
dysharmonie rozwojowe - czyli dysproporcje w rozwoju poszczególnych funkcji, różnice w rozwoju poszczególnych funkcji. Jedne z funkcji mogą rozwijać się na poziomie wieku, inne zaś powyżej lub poniżej norm wiekowych. Czasami zamiennie używa się terminu rozwój nieharmonijny lub rozwój nierównomierny.
dysortografia – specyficzne trudności w opanowaniu poprawnej pod względem ortograficznym pisowni. Są to trudności w pisaniu przejawiające się popełnianiem różnego typu błędów:
- typowo ortograficznych, np. ó- u, ż- rz, h- ch;
- błędów specyficznych (mylenie liter, opuszczanie, dodawanie, przestawianie liter i sylab, pisanie liter i cyfr zwierciadlanie).
Dysortografię rozpoznajemy u uczniów o prawidłowym rozwoju umysłowym w przypadkach, gdy trudności występują pomimo znajomości zasad pisowni, braku wad zmysłu, zaniedbania pedagogicznego, a spowodowane są zaburzeniami procesów poznawczych i ruchowych oraz ich współdziałania. Z reguły dysortografię rozpoznaje się najwcześniej w IV lub V klasie szkoły podstawowej. W młodszym wieku trudno mówić o dysortografii, bowiem brak jest jeszcze dziecku wystarczającego treningu dydaktycznego.
dyskalkulia - to specyficzne trudności w nauce matematyki. Dyskalkulię rozpoznaje się u uczniów z normą intelektualną, u których wykluczono zaniedbanie dydaktyczne i środowiskowe.
E
edukcja – zdolność do wyciągania wniosków na materiale niewerbalnym (obrazkowym, figuralnym).
ekstrawersja to nastawienie „na zewnątrz”. Ekstrawertycy to osoby towarzyskie, rozmowne, łatwo nawiązujące kontakty.
elizje – inaczej opuszczenia, np. opuszczenia liter, sylab, wyrazów podczas pisania lub czytania lub opuszczenia elementów rysunku, figur podczas ich przerysowywania.
F
fragmentaryczne deficyty rozwojowe – zobacz: deficyty rozwojowe

I
impulsywny styl poznawczy – skłonność do reagowania i udzielania odpowiedzi szybko, bez zastanowienia, pochopność i mała kontrola działań umysłowych.
inteligencja werbalna – czyli inteligencja słowna, umiejętność wyrażania myśli, budowania wypowiedzi słownych.
inteligencja niewerbalna – czyli inteligencja bezsłowna, inaczej nazywa inteligencją wykonawczą obejmuje umiejętności np. wnioskowania, porównywania na materiale bezsłownym (obrazkowym, figuralnym).
inteligencja płynna – czyli szybkość reagowania i przystosowywania się do nowych sytuacji. Uznaje się ją za inteligencję wrodzoną.
inteligencja skrystalizowana – czyli poziom wiedzy. Jest to inteligencja uzależniona środowiskowo, więc jej rozwój zależny jest od stymulacji otoczenia. Inteligencja skrystalizowana wzrasta wraz z wiekiem.
integracja percepcyjno- motoryczna - koordynacja, właściwe współdziałanie, zwłaszcza funkcji wzrokowych, słuchowo- językowych i ruchowych. Brak prawidłowej integracji może skutkować zaburzeniami pisania i czytania.
K
koordynacja wzrokowo - ruchowa – zharmonizowanie, współpraca funkcji wzrokowych i ruchowo- manipulacyjnych, umożliwia wykonywanie precyzyjnych ruchów rąk pod kontrolą wzroku, m.in. rysowanie i pisanie.
L
lateralizacja to nasza stronność. Większość ludzi jest jednorodnie zlateralizowana (prawo- lub lewo-stronnie). Mówimy wówczas o lateralizacji jednorodnej. W takim przypadku narządy ruchu i zmysły dominujące są po jednej stronie osi ciała w związku z przewagą przeciwległej półkuli mózgowej.
U osób, które mają lateralizację jednorodną prawostronną dominują prawe: oko, ręka, noga, ucho oraz lewa półkula mózgowa.
U osób, które mają lateralizację jednorodną lewostronną dominują lewe: oko, ręka, ucho, noga oraz prawa półkula mózgowa.
lateralizacja niejednorodna to lateralizacja skrzyżowana lub nieustalona.
Lateralizacja skrzyżowana to wyraźna przewaga narządów ruchu i zmysłu, lecz nie po tej samej stronie ciała, np. praworęczności towarzyszy lewooczność, prawonożność itp.
Lateralizacja nieustalona to lateralizacja słaba, brak dominacji poszczególnych narządów ruchu i zmysłów, np. oburęczność, obunożność, obuoczność, ewentualnie brak przewagi narządu ruchu, np. oburęczność. Świadczy to o niewykształceniu się dominacji jednej z półkul mózgowych.
N
Z punktu widzenia nauki szkolnej niekorzystna formuła lateralizacji to lateralizacja niejednorodna czyli albo lateralizacja skrzyżowana albo lateralizacja nieustalona. Uczniowie z lateralizacją skrzyżowaną lub nieustaloną mają następujące trudności:
* odwracanie liter, mylenie liter o podobnych kształtach np. b-d, m-w;
* przestawianie liter, zamiana ich kolejności np. do- od, kot- tok;
* opuszczanie lub dodawanie liter, całych wyrazów, sylab;
* niedokładne pisanie np. los- las, sęk- sok;
* pismo lustrzane;
* „brzydkie pismo”.
Gdyby niekorzystna formuła lateralizacji była jednym problemem dziecka, wówczas można mieć nadzieję, że trudności będą powoli ustępować (utrzymywać się może tylko tzw. „brzydkie pismo”). Jeśli zaś niekorzystnej formule lateralizacji towarzyszą jeszcze inne deficyty np. w obrębie percepcji słuchowej lub wzrokowej, to trudności dziecka potęgują się i są znacznie większe niż można by oczekiwać np. tylko przy zaburzeniu percepcji słuchowej lub wzrokowej.
M
motoryka duża – ogólna sprawność ruchowa przejawiająca się zarówno
w zwinności, jak i w utrzymaniu równowagi, koordynacji ruchów ważnej przy chodzeniu, staniu na jednej nodze, jeździe na rowerze, na łyżwach, bieganiu itp.
motoryka mała – sprawność rąk, zarówno w zakresie precyzji, jak i szybkości wykonywania czynności.
myślenie przyczynowo- skutkowe – umiejętność wskazywania następstw określonych sytuacji, wyszukiwania przyczyn pewnych stanów rzeczy, porządkowania zdarzeń (np. w układaniu historyjek obrazkowych).
O
osłabienie wierności i zakresu pamięci bezpośredniej liczb – problemy z bezpośrednią pamięcią słuchową. Wierność oznacza dokładność zapamiętywania, zakres to ilość elementów zapamiętanych, pamięć bezpośrednia to odtwarzanie treści bezpośrednio po nauczeniu. W podanej formule użyte jest słowo „liczb”, ale nie oznacza to trudności w nauce matematyki. O cyfrach wspomina się dlatego, że badanie pamięci bezpośredniej przeprowadza się poprzez powtarzanie cyfr.
P
pamięć bezpośrednia – umiejętność uczenia się i odtwarzania uczonego materiału bezpośrednio po nauczeniu.
pamięć mimowolna - umiejętność zapamiętywania nieuświadomionego, co jest bardzo przydatne w przyswajaniu wiedzy szkolnej na lekcjach- zapamiętywanie dat, liczb, wzorów, nazw, położenia różnych rzeczy.
pamięć sekwencyjna – zdolność przyswajania, utrwalania, odtwarzania kolejności, porządku np. cyfr, nazw pór roku, dni tygodnia, miesięcy, następstwa dynastii, epok historycznych czy literackich, zapisu przekształceń matematycznych, zapisu reakcji chemicznych, układu ćwiczeń gimnastycznych itp.
pamięć słuchowa – zdolność do utrwalania i przypominania informacji „usłyszanych”. Umożliwia zapamiętywanie sekwencji głosek, cyfr, słów, nazw, krótkich wierszyków, piosenek.
pamięć wzrokowa - zdolność do utrwalania i przypominania informacji „widzianych”. Umożliwia zapamiętanie wyglądu liter, wyrazów, szczegółów graficznych.
parcjalne deficyty rozwojowe – zobacz: deficyty rozwojowe
percepcja słuchowa – zobacz: analizator słuchowy
percepcja wzrokowa - zobacz: analizator wzrokowy
perseweracje czyli powtórzenia np. liter, sylab w trakcie pisania i czytania lub figur, elementów rysunków w trakcie rysowania.
R
rozwój nieharmonijny – czyli nierównomierny, co oznacza, że niektóre funkcje rozwijają się na poziomie wieku, inne poniżej lub powyżej norm właściwych dla wieku dziecka.
rozwój psychoruchowy zaburzony lub zaburzenia rozwoju psychoruchowego – zakłócenia rozwoju ze względu na tempo (rozwój opóźniony, przyspieszony), rytm rozwoju (częściowo opóźniony lub/i przyspieszony) oraz dynamikę (rozwój nierównomierny w kolejnych okresach życia, o różnym tempie).
S
słuch fonematyczny - termin używany w wąskim i szerszym znaczeniu.
W szerszym znaczeniu jest używany dla określenia percepcji słuchowej, na którą składają się: analiza i synteza słuchowa oraz zdolność różnicowania głosek. W wąskim znaczeniu termin słuch fonematyczny oznacza umiejętność różnicowania fonemów (czyli najmniejszych cząstek wyrazów).
słuch fonemowy – to zdolność do różnicowania głosek dzięki analizie dźwięków mowy i odróżniania ich od siebie, np. f-w, s-z, p-b i innych.
specyficzne trudności w nauce czyli dysleksja rozwojowa to określenie oznaczające czyli trudności, które nie wynikają z zaniedbania środowiskowego ani wad narządów zmysłów, ale są wynikiem deficytów rozwojowych występujących
u uczniów z co najmniej przeciętną sprawnością intelektualną.
Słowo „rozwojowy” wskazuje na to, że trudności w nauce utrzymują się w przypadku dysleksji przez cały okres rozwoju dziecka (objawy są obserwowalne już u małych dzieci). Nie można więc „stać się” dyslektykiem nagle np. tuż przed maturą lub egzaminem gimnazjalnym. W trakcie diagnozy należy więc m. in. potwierdzić, że trudności w nauce występowały u dziecka od początku edukacji.
Termin dysleksja jest używany w znaczeniu węższym i szerszym.
W szerokim znaczeniu (najczęściej z dodatkiem słowa „rozwojowy”) dysleksja oznacza zarówno trudności w czytaniu, jak i pisaniu i liczeniu. W wąskim znaczeniu termin „dysleksja” oznacza wyłącznie trudności w czytaniu.
T
tempo uczenia się wzrokowo- ruchowego – szybkość uczenia się pisania symboli graficznych opartego na koordynacji oka i ręki; uzależnione jest od prawidłowej sprawności manualnej i ustalonej lateralizacji; często obniżone u osób z dysleksją.
terapia pedagogiczna – zobacz: zajęcia korekcyjno- kompensacyjne
U
uczenie polisensoryczne – czyli wielozmysłowe. Łatwiej jest się uczyć, gdy można materiał do zapamiętania „zobaczyć, usłyszeć, poczuć, powąchać, posmakować”, wykonać samemu, wyobrazić sobie, narysować itp.
Z
zaburzenia fonologiczne – to zaburzenia, trudności, niemożność przekodowania znaków graficznych, liter, zdań na odpowiadające im dźwięki mowy.
zaburzenia integracji wzrokowo- słuchowo- ruchowej – zakłócenia we współpracy funkcji wzrokowych, słuchowych i ruchowych. Właściwe współdziałanie funkcji słuchowych, wzrokowych i ruchowym jest podstawą dla opanowania umiejętności czytania i pisania.
zaburzenia percepcyjno- motoryczne - zaburzenia w obrębie zwłaszcza funkcji wzrokowych, słuchowo - językowych i ruchowych (czyli zaburzenia w obrębie percepcji słuchowej, wzrokowej i funkcji ruchowych oraz w zakresie współdziałania powyższych funkcji).
zaburzenia rozwoju psychoruchowego patrz: rozwój psychoruchowy zaburzony
zajęcia dydaktyczno- wyrównawcze – przeznaczone są dla uczniów mniej zdolnych, zaniedbanych środowiskowo i dydaktycznie. Zajęcia prowadzą nauczyciele poszczególnych przedmiotów. Zajęcia polegają na powtarzaniu i utrwalaniu materiału szkolnego. Zajęcia prowadzone są w grudach liczących do 8 uczestników.
zajęcia korekcyjno- kompensacyjne = terapia pedagogiczna - to jeden z rodzajów zajęć specjalistycznych. Zajęcia te przeznaczone są dla dzieci ze specyficznymi trudnościami w nauce. Są one ukierunkowane na usprawnienie funkcji zaburzonych (korekcja) oraz na wspomaganie funkcji dobrze się rozwijających (kompensacja), które mogą być wsparciem dla funkcji zaburzonych lub w razie potrzeby je zastąpić. Zajęcia prowadzą nauczyciele posiadający odpowiednie kwalifikacje (ukończone studia podyplomowe lub kurs kwalifikacyjny w zakresie terapii pedagogicznej lub reedukacji. Zajęcia są prowadzone w grupach liczących do 5 osób.
zajęcia rewalidacyjne to zajęcia realizowane dla uczniów, którzy otrzymali orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego.
zajęcia rewalidacyjno- wychowawcze to zajęcia organizowane dla uczniów z upośledzeniem w stopniu głębokim, dla których poradnia psychologiczno- pedagogiczna wydała orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno- wychowawczych. Zajęcia powyższe mogą być organizowane w formie indywidualnej lub zespołowej (zgodnie ze wskazaniem na orzeczeniu). Zajęcia rewalidacyjno- wychowawcze indywidualne obejmują 10 godzin realizowanych w ciągu 5 dni, a zajęcia rewalidacyjno- wychowawcze zespołowe obejmują 20 godzin reazaliwanych w ciągu 5 dni. Orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno- wychowawczych może być wydane maksymalnie na 5 lat.
zajęcia specjalistyczne czyli zajęcia korekcyjno- kompensacyjne, logopedyczne, socjoterapeutyczne i inne o charakterze terapeutycznym.
Przedszkolowo.pl logo